1
کارشناسی حقوق، دانشگاه پیام نور، واحد تهران جنوب، تهران، ایران
2
کارشناس ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشکده حقوق و سیاسی، تهران، ایران
10.22034/vd.2026.2096079.1020
چکیده
قراردادهای حق تألیف از مهمترین ابزارهای حقوقی در حوزه مالکیت فکری به شمار میروند که نقش تعیینکنندهای در تنظیم روابط میان پدیدآورندگان و بهرهبرداران آثار ادبی، هنری و علمی دارند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و تطبیقی به بررسی چارچوب حقوقی قراردادهای حق تألیف در ایران و نظامهای حقوقی منتخب، بهویژه فرانسه و ایالات متحده آمریکا، پرداخته است. یافتهها نشان میدهد که قراردادهای حق تألیف دارای ماهیتی دوگانه هستند؛ حقوق مادی آنها قابل انتقال و اقتصادی، و حقوق معنوی آنها شخصیتی و غیرقابل انتقال است. در حقوق ایران، قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ مبنای حمایت قانونی از حقوق مادی و معنوی پدیدآورندگان است، اما این قانون با تحولات فناوری دیجیتال و اقتصاد فرامرزی آثار فکری همگام نشده و خلأهای قانونی در قراردادهای دیجیتال و بهرهبرداری آنلاین وجود دارد. از منظر تطبیقی، نظام حقوقی فرانسه به حفاظت گسترده از حقوق معنوی مؤلف تأکید دارد و تفسیر مضیق انتقال حقوق را اصل میداند، در حالی که نظام کامنلا، بهویژه در ایالات متحده آمریکا، انعطاف بیشتری در انتقال حقوق مادی و بهرهبرداری اقتصادی از آثار دارد. عدم عضویت کامل ایران در معاهدات بینالمللی مانند Berne Convention و نبود مقررات جامع دیجیتال، محدودیتهای بینالمللی و اجرایی برای پدیدآورندگان ایجاد کرده است. پژوهش حاضر نشان میدهد که اصلاح قوانین مالکیت فکری، تدوین مقررات جامع درباره حقوق دیجیتال، تقویت ضمانت اجراها و ارتقای آگاهی حقوقی پدیدآورندگان برای تضمین حمایت مؤثر از قراردادهای حق تألیف ضروری است.
باقری نیا، ح، انصاری پور، م. ع. (1397). سوء استفاده از حق تألیف در حقوق آمریکا و ایران. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب،(۱۸)، 3-26. جعفری تبار، حسن «ملک معنی در کنار گفتاری در فلسفه مالکیت فکری» فصلنامه حقوق، مجلهی دانشکدهی حقوق و علوم سیاسی، سال 37، شمارهی 2، تابستان 1386،41ـ82. حسینی سیستانی، سیدعلی، قاعدة لا ضرر و لا ضرار، قم: مکتب السید السیستانی، 1414 ق. حسینی یکتا، س. س., بهرامی خوشکار، م., صیادی، ص. (1400). تحلیل انتقال حق تألیف در قالب عقد بیع در فقه امامیه و اهلسنت و حقوق ایران و مصر. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی،(۵۵)، 91-106. حسینی، س. ع., زروندی رحمانی، ح. (1394). تحلیلی بر دیدگاه شهید صدر درباره قاعده لاضرر و حق تألیف. مطالعات فقه امامیه، (۴)، 32-45. خاکپور، م. (1384). قرارداد نشر و شرایط تنظیم آن در حقوق ایران و انگلستان. حقوقی دادگستری،ـ۵۰-۵۱)، 209-236. دشتی، م. (1376). حقوق کتاب و کتابت. کتاب ماه دین، (۴-۵)، 8-9. رحیمی، مرتضی و سلطانی، عباسعلی . «مبانی فقهی حقوق مالکیت معنوی در فقه شیعه» مجلهی مطالعات اسلامی، شمارهی 73، پاییز 1385،133ـ172. رحیمی، مرتضی، بررسی مبانی فقهی و حقوقی مبانی مالکیت معنوی، رساله دکتری، دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد با راهنمایی عباسعلی سلطانی، سال 1384. شفایی، ا. (1382). حق التألیف از دیدگاه تطبیقی. فقه، سال 10(3)، 25-109. صادقینشاط، امیر، حقوق پدیدآورندگان نرمافزارهای کامپیوتری، اول، تهران: نشر میزان، 1389. فدوی، ا., لعل علیزاده، م. (1403). مالکیت آفریدههای هوش مصنوعی؛ مروری بر چالش نوین حقوق مالکیت فکری در عصر فناوری. پژوهشنامه حقوق اسلامی، (۶۶)، 949-976. فن تراچکه، [مترجم: شهاب، ع.]. (1371). حکایت دراز نویسندگان و ناشران. کلک، (۳۵-۳۶)، 157-162. قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی مصوب 1352. قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرمافزارهای رایانهای 1379. قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348. قبولی درافشان، سید محمد هادی، مفهوم بیع و تمایز آن از سایر قراردادها در حقوق ایران با بررسی تطبیقی در حقوق انگلیس، اول، تهران: انتشارات شلاک، 1386. کلمبه، کلود، اصول بنیادین حقوق مؤلف و حقوق مجاور در جهان، علیرضا محمدزاده وادقانی، تهران: نشر میزان، 1385. گرجی، ا. ق. (1389). حقوق فکری از جمله: حق تألیف، حقوق ادبی، هنری و غیره. مطالعات حقوق تطبیقی، سال 1(2)، 157-164. محمدی، پ. (1390). مفهوم و آثار حق تألیف. مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 2(1)، 167-184. محمدی، پژمان، ماهیت و اثر قراردادهای بهرهبرداری از حقوق مؤلف، فصلنامهی مدرس علوم انسانی، دورهی 12، شمارهی 3،1387، 145-۱۹۱. موسوی، س. ر. (1383). حق تألیف در حقوق اسلامی. مطالعات اسلامی،(۶۴) 123-166. موسوی، سید رضا،1383،حق تالیف در حقوق اسلامی،https://civilica.com/doc/1756898 نقیبی، س. ا. ق. (1381). مطالعهی تطبیقی مسؤولیتهای ناشی از تجاوز به جنبهی معنوی حقوق مالکیتهای ادبی و هنری. رهنمون، (۱)، 113-136. هراتیان نژادی، ع. (1389). مختصری پیرامون وضعیت حقوقی کپی رایت در حقوق ایران. کانون وکلا،(۲۱۰)، 125-132.