وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

تحلیل فقهی و حقوقی اعتبار شرط خیار در عقد ضمان و بررسی آثار آن بر ماهیت، لزوم و روابط حقوقی طرفین

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، واحد میبد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران
10.22034/vd.2026.2092808.1016
چکیده
عقد ضمان در فقه امامیه و حقوق مدنی ایران، از جمله عقود معین و در اصل لازم به شمار می‌رود که به موجب آن، ذمه ضامن نسبت به دین مضمون‌عنه در برابر مضمون‌له مشغول می‌شود. با وجود تصریح قانون‌گذار به لزوم این عقد، یکی از مسائل قابل تأمل آن است که آیا می‌توان ضمن عقد ضمان، شرط خیار پیش‌بینی کرد و برای یکی از طرفین یا هر دو، حق فسخ قرار داد یا آنکه چنین شرطی با ماهیت و مقتضای ذات عقد ضمان ناسازگار است. اهمیت این مسئله از آن جهت است که پذیرش یا عدم پذیرش خیار شرط در عقد ضمان، نه تنها بر تحلیل ماهیت حقوقی این عقد اثر می‌گذارد، بلکه بر وضعیت دین، استقرار تعهد، امکان بازگشت به ذمه مضمون‌عنه و حقوق و تکالیف طرفین نیز تأثیر مستقیم دارد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل فقهی و حقوقی اعتبار شرط خیار در عقد ضمان و بررسی آثار آن بر ماهیت عقد، اصل لزوم و روابط حقوقی ضامن، مضمون‌عنه و مضمون‌له انجام شده است. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق مطالعه منابع فقهی، کتب حقوقی، قوانین و آرای مرتبط گردآوری شده است.
کلیدواژه‌ها

امیری اول، محمد. (1378). اصل حاکمیت اراده در قراردادها، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه شهید بهشتی.
انصاری، مسعود، طاهری، محمد علی. (1388). دانشنامه حقوق خصوصی، جلد دوم، نشر جنگل، چاپ سوم.
انصاری، مرتضی بن محمد امین (۱۴۲۸ ق). فرائد الأصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (1415). مکاسب المحرمه و البیع و الخیارات، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، قم.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (1415). مکاسب المحرمه و البیع و الخیارات، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، قم.
ایزدی فرد،علی اکبر و قراملکی،فرامرز. (1386). چالش های نوین در بنای عقلا با تأکید بر جهانی شدن،نشریه مقالات و بررسی ها،دوره هفتم،دفتر 85.
ابراهیمی، لیلا. (1400). آثار و احکام روابط طرفین بعد از انحالل عقود ضمانی با نگاهی به فقه امامیه، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد یزد.
ابن ابی الحدید. (1425). شرح نهج البلاغه، ط3،‌ منشورات مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی،‌ قم.
احسایی، ابن ابی جمهور. (1405). عوالی اللئالی العزیزیه، قم، دار سید الشهداء للنشر.
امامی، سید حسن. (1392). حقوق مدنی، جلد اول، نشر انتشارات کتابفروشی اسلامیه، تهران، چاپ پانزدهم.
امامی، اسدالله. (1392).نقش اراده در قراردادها، نشریه مطالعات حقوقی و قضایی، شماره4.
ابن براج، عبد العزیز بن نحریر. (۱۴۰۶ ق). المهذب (لابن البراج). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن قدامه، ابوعبدالله بن احمد. (1415). المغنی، نشر دالفکر، چاپ سوم.
باقری، احمد. (1395). سقوط تعهدات، نشر آن، چاپ دهم.
باقری،احمد. (1377). وفای به عهد،نشریه مقالات و بررسی ها، شماره 63.
باقی، زینب. (1402). بررسی تطبیقی عقد ضمان در حقوق مدنی و تجارت ایران، مطالعات حقوقی نوین، دوره 4، شماره 1.
بهمن پوری، عبداله، محمد حسن حائری و محمد تقی فخلعی. (1392). نقد و بررسی ادله بطلان خیار شرط و ایقاعـات، نشریه فقه و حقوق اسلامی، شماره دوم. 
بجنوردی، میرزا حسن. (بی تا). القواعد الفقهیه، موسسه اسماعیلیان، قم، بی چا.
تبریزی، جواد بن علی. (1416). ارشاد الطالب الی التعلیق علی المکاسب، نشر اسماعیلیان، قم.
جعفری لنگردوی، محمد جعفر. (1377). تئوری موازنه، نشر گنج دانش، چاپ سوم.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر. (1396). ترمینولوژی حقوق، نشر گنج دانشف چاپ چهل و نهم.
حسینی، سید رضا. (1380). احکام و شرایط موضوع عقد ضمان، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه امام صادق.
حسینی عاملی، جواد بن محمد. (1419). مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه،تحقیق و تصحیح شیخ محمد باقر خالصی،قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حلی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر. (۲۱۴۱ ه.ق.).  قواعد الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام، نشر موسسه النشر الاسلامی.
خویی، محمد تقی. (1414). الشروط او التزامات التبعیه فثی العقود، نشر دار المورخ العربی، بیروت، چاپ اول.
خویی، ابولاقاسم. (1368). مبانی العروه الوثقی، کتاب ضمان، نشر لطفی.
خویی، سید ابوالقاسم. (۰۱۴۱ ه.ق.). منهاج الصالحین، نشر مدینه العلم قم، چاپ اول.
داراب پور، مهراب. (1399). حقوق بیع داخلی، نشر جنگل، چاپ دهم.
رحمانی فرد، شهرزاد. (1396). جامعه شناسی حقوق، نشر دنیای سبز، چاپ نهم.
روحانی، سید محمد. (1420). المرتقی الی الفقه الارقی، کتاب الخیارات، مشر موسسه الجلیل للتحقیقات الثقافیه، تهران.
رشتی، حبیب الله. (1423). فقه الامیه، قسم الخیارات.
ره‌پیک، حسن. (1395). حقوق مدنی پیشرفته (مباحث تحلیلی شروط ضمن عقد)، چ 2، تهران: انتشارات خرسندی.
ساکت، محمد حسین. (1398). حقوق شناسی(دیباچه ای بر دانش حقوق)، نشر ثالث، چاپ دهم.
صادقی، محمود. ( 13۸3 ). تعهد به نفع شخص ثالث در حقوق فرانسه، انگلیس، ایران و فقه امامیه، تهران: انتشارات امیر کبیر. 
صفایی و دیگران. (1398). حقوق بیع بین المللی با مطالعه تطبیقی، تهران، دانشگاه تهران.
طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم. (1376). حاشیه مکاسب، نشر کوشش، جلد دوم، چاپ سوم.
الطباطبائی الحکیم، السیدمحسن. (1404). مستمسک العروة الوثقی، قم.
طوسی، ابوجعفر محمد بی حسن. (1407). الاستبصار فیما اختلف من الاخبار.
علامه،سید مهدی. (1385). شروط باطل و تاثیر آن در عقود،نشر میزان،چاپ اول.
فخرالدین؛ منصوری، بهزاد. (1390). بررسی فقهی حقوقی خیار شرط در ایقاع، مطالعات اسلامی: فقه و اصول، سال چهل و سوم، شماره پیاپی 86.
فیض، علیرضا. (1397). مبادی فقه و اصول، نشر دانشگاه تهران، تهران، چاپ سیزدهم.
فشارکی، محمد بن قاسم. (1413). الرسائل الفشارکیه، نشر انتشارات اسلامی، قم.
قمی طباطبایی، سید تقی. (1400). دراستنام الفقه الجعفری، نشر مطبعه الخیام، چاپ اول، قم.
قنبری، سعیده. (1396). تحلیل ضمان عرفی مطابق قواعد حاکم بر اعتبار عقد، دکتری تخصصی رشته حقوق خصوصی، دانشگاه اصفهان.
کاظمی، محمود. (1389). اثر انحلال قرارداد منشأ دین بر عقد حواله (گفتاری درباره ماده 733 قانون مدنی). پژوهش‌های حقوق تطبیقی، شَماره 14.
کاتوزیان، ناصر. (1396). ح‍ق‍وق‌ م‍دنی‌: ق‍واع‍د ع‍موم‍ی‌ ق‍راردادها، جلد اول (م‍ف‍هوم‌ ع‍قد، ان‍ع‍قاد و اع‍ت‍بار قرارداد ت‍راض‍ی‌)، چاپ بیست و پنجم، نشر شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر. (1396). حقوق مدنی، قواعد عمومی قرارادها، نشر شرکت سهامی انتشار، جلد اول.
محقق داماد ،مصطفی،یزدانی،غلامرضا. (1390). شرط خیار در عقد ضمان، آموزه ها فقهی و مدنی پژوهش،شماره4. 
محقق اردبیلی. (1383). حاشیة على الشرائع تعلیقة على الشرائع، نشر برهان، چاپ دوم.
موسوی بجنوردی، سید محمد. (1371). نگرشی جدید بر عقد ضمان و احکام آن، مجله ی قضایی و حقوقی دادگستری، شماره 1.
موسوی بجنوردی،سید محمد. (1396). هشتم،عقد ضمان و نقش آن در حقوق مدنی،میراث جاویدان.
موسوی بجنوردی، محمد. (1395). عقد ضمان انتشارات علمی و فرهنگی مجد چاپ سی و ششم.
میرشکاری، عباس. (1394). تعریف و اعتبار قرارداد کفالت. پژوهش های فقهی، دوره 11، شماره  4.
نهرینی، فریدون. (1395). ماهیت و آثار فسخ قراردادها در حقوق ایران، تهران: گنج دانش.
نجفی، محمد حسن. (1422). جواهر الکلام، نشر دار التراث العربی، چاپ ششم.