وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

بازخوانی تطبیقی رکن معنوی جرم در حقوق کیفری ایران، انگلستان و دیوان کیفری بین‌المللی با تأکید بر معیارهای احراز سوءنیت

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرمشناسی ، واحد مشهد، دانشگاه آراد اسلامی، مشهد، ایران
2 استادیار و عضو هیئت علمی رشته حقوق، واحد مشهد، دانشگاه آراد اسلامی، مشهد، ایران
10.22034/vd.2026.2092782.1012
چکیده
رکن معنوی جرم از بنیادی‌ترین مؤلفه‌های مسئولیت کیفری است، اما نحوه شناسایی، تفسیر و احراز آن در نظام‌های حقوقی مختلف یکسان نیست. در حقوق کیفری ایران، قانون‌گذار با تصریح به عناصر روانی جرم در قانون مجازات اسلامی، چارچوبی قانونی برای انتساب مسئولیت ارائه کرده است؛ با این حال، در مقام اجرا، تشخیص مرز میان سوءنیت عام، سوءنیت خاص و انواع خطای جزایی، به‌ویژه در جرایم پیچیده و نوپدید، با ابهام‌هایی روبه‌رو است و همین امر جایگاه تفسیر قضایی را برجسته می‌سازد. در حقوق انگلستان، برخلاف رویکرد تقنینی ایران، رکن معنوی عمدتاً در بستر رویه قضایی و از طریق توسعه مفاهیمی چون intention و recklessnessصورت‌بندی شده است؛ رویکردی که از یک سو قابلیت انطباق با اوضاع متغیر اجتماعی و کیفری را فراهم می‌کند و از سوی دیگر، به دلیل اتکای گسترده به برداشت‌های قضایی، خطر پراکندگی معیارها را در پی دارد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی در پی آن است که نشان دهد رکن معنوی جرم نه صرفاً یک مفهوم نظری، بلکه ابزاری تعیین‌کننده در تحدید یا توسعه قلمرو مسئولیت کیفری است. یافته‌های تحقیق حکایت از آن دارد که تفاوت در نحوه اجرای این رکن، بازتابی از اختلاف در سنت‌های حقوقی، منابع حقوق کیفری و سیاست جنایی نظام‌های مورد مطالعه است. بر این اساس، بازاندیشی در شیوه احراز قضایی رکن معنوی در حقوق ایران، با بهره‌گیری از برخی ظرفیت‌های تحلیلی موجود در حقوق انگلستان و حقوق کیفری بین‌المللی، می‌تواند به انسجام بیشتر معیارهای انتساب مسئولیت و ارتقای کیفیت عدالت کیفری بینجامد.
کلیدواژه‌ها

الف) فارسی
امین‌کلیبر، نصرالله. (1394). «بررسی رکن روانی جرم از دیدگاه فقه و حقوق موضوعه ایران». فصلنامه تحقیقات جدید در علوم انسانی، 7 (12).
جانی‌پور، مجتبی و وهابی، مجتبی. (1390). «ضابطه تشخیص بی‌احتیاطی در تحقق مسئولیت کیفری». نشریه فقه و حقوق اسلامی دانشگاه تبریز، 3 (4).
حاجی‌ده‌آبادی، احمد. (1396). جرایم علیه اشخاص (قتل)، چاپ اول، تهران: میزان.
خالقی، علی و رجب، محمدعلی. (1392). «تحلیل معیار نوعی در عنصر روانی جرم قتل عمدی». پژوهشنامه حقوق کیفری، 1 (2).
خراسانی، محمدکاظم. (1409ق). کفایةالاصول، قم: مؤسسه آل‌البیت.
خوانساری، سید احمد. (1405ق). جامع المدارک، جلد هفدهم، تهران: مکتبة الصدوق.
خمینی، روح‌الله. (1387). مناهج الوصول، جلد اول، تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینی.
زهروی، رضا، کاظمی، سیدعلی و احمدزاده، رسول. (1397). «اجزای غیرروانی در رکن معنوی جرم: نقدی بر طراحی ارکان اصلی جرم». پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 2 (57).
سبزواری، هادی. (1240ق). شرح منظومه، قم: دارالعلیم.
شاهچراغ، سید حمید. (1392). «بررسی تطبیقی مسئولیت مطلق کیفری در حقوق ایران با نگرشی بر نظام حقوقی کامن‌لا». مجله حقوقی دادگستری، 11 (78).
شیروانی، علی. (1386). شرح نهایة‌الحکمه، جلد دوم، قم: بوستان کتاب.
صادقی، محمدهادی. (1395). جبران خسارت در جنایات، چاپ نخست، تهران: میزان.
عبدالهی، اسماعیل. (1395). مسؤولیت کیفری بدون تقصیر در نظام‌های حقوقی ایران و انگلستان، چاپ سوم، تهران: خرسند.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1390). اصول فلسفه و روش رئالیسم، جلد سوم، تهران: صدرا.
طوسی، خواجه نصیرالدین. (1358ق). تمهیدالاصول، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
منتی‌نژاد، صادق. (1400). معیارهای عینی و ذهنی در حقوق کیفری، چاپ دوم، تهران: میزان.
میرسعیدی، سیدمنصور. (1390). مسؤولیت کیفری: قلمرو و ارکان، جلد نخست، چاپ سوم، تهران: میزان.
منصورآبادی، عباس. (1396). حقوق جزای عمومی، چاپ نخست، تهران: میزان.
میرمحمدصادقی، حسین و صابری، راضیه. (1399). تقارن بین عناصر مادی و معنوی جرم، چاپ اول، تهران: شهر دانش.
میرمحمدصادقی، حسین. (1400). حقوق جزای عمومی ۲: مسؤولیت کیفری، چاپ اول، تهران: نشر دادگستر.
ب) انگلیسی
Ambos, Kai (2013). The Crime of Aggression After Kampala, available at www.SSRN.org.
Antony Duff (2017). Answering for Crime: Responsibility and Liability in Criminal Law, Oxford and Portland, Oregon, Hart Publishing.
Ashworth, Andrew (2015). Principles of Criminal Law, 4th Edition, Oxford & New York, Oxford University Press.
Clarkson, Christopher M. V. (2005). Understanding Criminal Law, 4th ed., London, Sweet & Maxwell.
Gardner, Thomas J. & Anderson, Terry M. (2009). Criminal Law, 10th ed., Thomson Wadsworth.
Geary, Roger (2002). Understanding Criminal Law, London, Cavendish Publishing.
Dressler, Joshua (2015). Understanding Criminal Law, 7th ed., LexisNexis.
Herring, Jonathan (2013). Criminal Law, 8th ed., Palgrave Macmillan.
Finch, Emily & Fafinski, Stefan (2011). Criminal Law, 3rd ed., Pearson Longman.
Fletcher, George P. (2000). Rethinking Criminal Law, Oxford, Oxford University Press.
Elliott, Catherine & Quinn, Frances (2011). Criminal Law, 6th ed., London, Pearson Longman.
Mateus Rugeles, Andrea (2017). Command Responsibility for Omission When the Military Commander Should Have Known, Interdisciplinary Journal of Human Rights Law, Vol. 2:1.
Card, Richard; Cross, Rupert; Jones, Philip Asterley (2012). Card, Cross & Jones: Criminal Law, 20th ed., Oxford University Press.
Clark, Roger S. (2001). The Mental Element in International Criminal Law, Criminal Law Forum, Vol. 12.
Clark, Roger S. (2009). Negotiating Provisions Defining the Crime of Aggression, European Journal of International Law, Vol. 20, No. 4.
Robinson, Paul H. (2002). Mens Rea, Encyclopedia of Crime and Justice, University of Pennsylvania Law School.
Sliedregt, Elies van (2013). Defences in International Criminal Law, T.M.C. Asser Press.
Schabas, William A. (2011). The Jelisic Case and the Mens Rea of the Crime of Genocide, Leiden Journal of International Law, Vol. 14.
Molan, Michael T.; Lanser, Denis; Bloy, Duncan J. (2000). Bloy and Parry’s Principles of Criminal Law, 4th ed., Cavendish.
Vander Vyver, John D. (2014). The International Criminal Court and the Concept of Mens Rea, University of Miami International and Comparative Law Review, Vol. 12.
Wilson, William (2017). Criminal Law, 6th ed., Harlow, Pearson.
War Crimes Research Office (2017). Modes of Liability and the Mental Element, American University Washington College of Law.