وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

بازخوانی رژیم حقوقی دارایی‌های مالکیت صنعتی در فرآیند ورشکستگی شرکت‌های تجاری؛ مطالعه تطبیقی در حقوق ایران، فرانسه، آلمان و ایالات متحده آمریکا

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 پژوهشگر دکتری حقوق خصوصی و استاد، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
2 کارشناس ارشد حقوق ثبت اسناد و املاک و استاد، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
10.22034/vd.2026.2093998.1018
چکیده
تحول اقتصاد جهانی و گذار از اقتصاد متکی بر دارایی‌های مادی به اقتصاد دانش‌بنیان، موجب شده است حقوق مالکیت صنعتی به یکی از مهم‌ترین دارایی‌های شرکت‌های تجاری تبدیل شود. امروزه بخش قابل توجهی از ارزش اقتصادی شرکت‌ها از اختراعات، علائم تجاری، طرح‌های صنعتی، فناوری‌های ثبت‌شده و سایر دارایی‌های نامشهود ناشی می‌شود؛ با این حال، مقررات سنتی ورشکستگی در حقوق ایران عمدتاً بر اموال مادی استوار بوده و درباره توقیف، اداره و تصفیه حقوق مالکیت صنعتی مقررات جامع و روشنی ارائه نکرده است. تصویب قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳ با شناسایی قابلیت انتقال، انتقال قهری، توثیق و بهره‌برداری اقتصادی از این حقوق، زمینه تحول در مفهوم دارایی را فراهم ساخته، اما همچنان ابهاماتی در هماهنگی آن با قانون تجارت و قانون اداره تصفیه امور ورشکستگی، به‌ویژه درباره اختیارات مدیر تصفیه، ارزش‌گذاری دارایی‌های فکری، وضعیت قراردادهای بهره‌برداری و حمایت از حقوق اشخاص ثالث باقی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از مطالعه تطبیقی، مقررات حقوق ایران را در پرتو نظام‌های حقوقی فرانسه، آلمان و ایالات متحده آمریکا بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حقوق مالکیت صنعتی، به دلیل ماهیت مالی، قابلیت انتقال و ارزش اقتصادی، بخشی از دارایی شرکت ورشکسته محسوب شده و اصول حقوق تجارت و قانون حمایت از مالکیت صنعتی، امکان توقیف و انتقال آنها را تأیید می‌کنند. همچنین نظام‌های حقوقی پیشرو، این حقوق را در توده دارایی ورشکستگی وارد کرده و مدیر تصفیه را مکلف به حفظ و بهره‌برداری اقتصادی از آنها می‌دانند. بر این اساس، اصلاح مقررات ورشکستگی از طریق شناسایی صریح دارایی‌های نامشهود، توسعه اختیارات مدیر تصفیه، پیش‌بینی سازوکار تخصصی ارزش‌گذاری و تعیین تکلیف قراردادهای انتقال فناوری، ضرورتی اساسی برای انطباق حقوق ایران با اقتصاد نوآوری است.



تصویب قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳، نقطه عطفی در نظام حقوق مالکیت فکری ایران محسوب می‌شود؛ زیرا این قانون با شناسایی قابلیت انتقال، انتقال قهری، توثیق و بهره‌برداری اقتصادی از حقوق مالکیت صنعتی، زمینه بازنگری در برداشت سنتی از مفهوم دارایی را فراهم ساخته است. با این حال، عدم هماهنگی میان این قانون و مقررات قانون تجارت و قانون اداره تصفیه امور ورشکستگی، همچنان ابهامات متعددی را درباره امکان توقیف حقوق مالکیت صنعتی، حدود اختیارات مدیر تصفیه، وضعیت قراردادهای اعطای اجازه بهره‌برداری، شیوه ارزش‌گذاری دارایی‌های فکری و نحوه حمایت از حقوق اشخاص ثالث ایجاد کرده است.
کلیدواژه‌ها

الف) منابع فارسی
اسکینی، ربیعا، حقوق تجارت: ورشکستگی و تصفیه امور ورشکسته، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم اسلامی و انسانی (سمت)، آخرین چاپ.
ستوده تهرانی، حسن، حقوق تجارت، جلد چهارم: ورشکستگی، تهران، نشر دادگستر، آخرین چاپ.
عرفانی، محمود، حقوق تجارت، جلد چهارم: ورشکستگی و تصفیه امور ورشکسته، تهران، نشر میزان، آخرین چاپ.
افراسیاب، محبوب، مالکیت صنعتی در نظام حقوقی ایران، تهران، انتشارات علم و دانش، آخرین چاپ.
پیلوار، رحیم، بایسته‌های حقوق مالکیت فکری، تهران، شرکت سهامی انتشار، آخرین چاپ.
داراب‌پور، مهراب؛ السان، مصطفی و خشنودی، رضا، حقوق مالکیت صنعتی، به اهتمام محمد داراب‌پور، تهران، انتشارات گنج دانش، آخرین چاپ.
میرحسینی، سیدحسن، مقدمه‌ای بر حقوق مالکیت معنوی، تهران، نشر میزان، آخرین چاپ.
حکمت‌نیا، محمود، مبانی مالکیت فکری، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، آخرین چاپ.
کاتوزیان، ناصر، اموال و مالکیت، تهران، نشر میزان، آخرین چاپ.
کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، جلدهای اول تا پنجم، تهران، شرکت سهامی انتشار، آخرین چاپ.
صفایی، سیدحسین، دوره مقدماتی حقوق مدنی: اشخاص و اموال، جلد اول، تهران، نشر میزان، آخرین چاپ.
شمس، عبدالله، اجرای احکام مدنی، تهران، انتشارات دراک، آخرین چاپ.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران، انتشارات گنج دانش، آخرین چاپ.
رئیسی، محسن؛ صادقی‌مقدم، محمدحسن و حکمت‌نیا، محمود، «امکان‌سنجی انتقال حقوق مالکیت صنعتی در بستر قرارداد ائتلاف»، حقوق فناوری‌های نوین، شماره ۸، پاییز و زمستان ۱۴۰۲، صص. ۲۱۲ـ۲۲۵.
نظام‌الملکی، جعفر، «ارزیابی و امکان‌سنجی مطلوبیت مراجع قضایی استثنایی برای رسیدگی به دعاوی و شکایات حقوق مالکیت صنعتی با تأکید بر حقوق ایران»، فصلنامه حقوقی دادگستری، شماره ۱۱۸، تابستان ۱۴۰۱، صص. ۳۳۹ـ۳۶۸.
ب) قوانین و مقررات ایران
قانون تجارت مصوب ۱۳ اردیبهشت ۱۳۱۱، با اصلاحات و الحاقات بعدی، به‌ویژه مواد ۴۱۲ تا ۵۷۵.
لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت مصوب ۲۴ اسفند ۱۳۴۷، با اصلاحات و الحاقات بعدی.
قانون اداره تصفیه امور ورشکستگی مصوب ۲۴ تیر ۱۳۱۸، با اصلاحات و الحاقات بعدی.
آیین‌نامه قانون اداره تصفیه امور ورشکستگی مصوب ۱۳۱۸، با اصلاحات و الحاقات بعدی.
قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱ خرداد ۱۴۰۳، روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران، شماره ۲۳۰۹۴، مورخ ۱۹ تیر ۱۴۰۳.
قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری مصوب ۷ آبان ۱۳۸۶، منسوخ به موجب ماده ۱۵۰ قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳.
آیین‌نامه اجرایی قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری مصوب ۱۳۸۷، در حدود مقرراتی که با قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳ مغایرت ندارد.
قانون ثبت علائم و اختراعات مصوب ۱ تیر ۱۳۱۰، منسوخ.
قانون اجرای احکام مدنی مصوب ۱ آبان ۱۳۵۶، با اصلاحات و الحاقات بعدی.
قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مصوب ۲۳ خرداد ۱۳۹۴.
قانون مدنی مصوب ۱۳۰۷، با اصلاحات و الحاقات بعدی، به‌ویژه مواد مربوط به اموال، حقوق مالی، انتقال حقوق و قراردادها.
قانون ثبت اسناد و املاک مصوب ۲۶ اسفند ۱۳۱۰، با اصلاحات و الحاقات بعدی.
قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور مصوب ۱۰ بهمن ۱۳۹۵.
قانون جهش تولید دانش‌بنیان مصوب ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱.
آیین‌نامه اجرایی ماده ۵۶ قانون حمایت از مالکیت صنعتی و سایر آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های اجرایی مربوط به ثبت، انتقال، توثیق و بهره‌برداری از حقوق مالکیت صنعتی، پس از تصویب و لازم‌الاجرا شدن.
ج) اسناد و منابع بین‌المللی

Paris Convention for the Protection of Industrial Property, March 20, 1883, as revised at Stockholm on July 14, 1967 and amended on September 28, 1979.
World Trade Organization, Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights (TRIPS), Annex 1C to the Marrakesh Agreement Establishing the World Trade Organization, April 15, 1994.
United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL), Legislative Guide on Insolvency Law, Parts One and Two, United Nations, New York, 2005.
United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL), Legislative Guide on Insolvency Law, Part Three: Treatment of Enterprise Groups in Insolvency, United Nations, New York, 2012.
United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL), Legislative Guide on Insolvency Law, Part Four: Directors’ Obligations in the Period Approaching Insolvency, United Nations, Vienna, 2020.
United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL), Legislative Guide on Secured Transactions: Supplement on Security Rights in Intellectual Property, United Nations, New York, 2011.
United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL), Model Law on Cross-Border Insolvency with Guide to Enactment and Interpretation, United Nations, New York, 2014.
World Intellectual Property Organization (WIPO), Intellectual Property Valuation General Principles, WIPO Publications, Geneva.
World Intellectual Property Organization (WIPO), Intellectual Property for Business Series, WIPO Publications, Geneva.
World Intellectual Property Organization (WIPO), WIPO Intellectual Property Handbook: Policy, Law and Use, 2nd ed., WIPO Publication No. 489, Geneva, 2004.
World Bank, Principles for Effective Insolvency and Creditor/Debtor Regimes, World Bank Group, Washington, D.C., revised edition.
د) منابع حقوق فرانسه

Code de commerce, Livre VI: Des difficultés des entreprises, version consolidée, République française, Légifrance.
Code de la propriété intellectuelle, notamment les dispositions relatives aux brevets d’invention, aux marques de produits ou de services et aux dessins et modèles, version consolidée, République française, Légifrance.
Code civil français, version consolidée, République française, Légifrance.
Le Corre, Pierre-Michel, Droit et pratique des procédures collectives, Paris, Dalloz Action, latest edition.
Saint-Alary-Houin, Corinne, Droit des entreprises en difficulté, Paris, LGDJ, latest edition.
Pérochon, Françoise, Entreprises en difficulté, Paris, LGDJ, latest edition.
Ripert, Georges and Roblot, René, Traité de droit commercial, Tome 2, Paris, LGDJ, latest edition.
Guyon, Yves, Droit des affaires: Entreprises en difficultés, redressement judiciaire et faillite, Paris, Economica, latest edition.
Azéma, Jacques and Galloux, Jean-Christophe, Droit de la propriété industrielle, Paris, Dalloz, latest edition.
Passa, Jérôme, Droit de la propriété industrielle, Tome 1: Marques et autres signes distinctifs; Tome 2: Brevets d’invention et protections voisines, Paris, LGDJ, latest editions.
هـ) منابع حقوق آلمان

Insolvenzordnung (InsO) vom 5. Oktober 1994, insbesondere §§ 35, 36, 80 und 103, Bundesministerium der Justiz, Gesetze im Internet.
Patentgesetz (PatG), Bundesministerium der Justiz, Gesetze im Internet, consolidated version.
Gesetz über den Schutz von Marken und sonstigen Kennzeichen (Markengesetz–MarkenG), Bundesministerium der Justiz, Gesetze im Internet, consolidated version.
Gesetz über den rechtlichen Schutz von Design (Designgesetz–DesignG), Bundesministerium der Justiz, Gesetze im Internet, consolidated version.
Bürgerliches Gesetzbuch (BGB), Bundesministerium der Justiz, Gesetze im Internet, consolidated version.
Braun, Eberhard (ed.), Insolvenzordnung: Kommentar, Munich, C.H. Beck, latest edition.
Uhlenbruck, Wilhelm (ed.), Insolvenzordnung: Kommentar, Munich, Franz Vahlen, latest edition.
Müchener Kommentar zur Insolvenzordnung, Munich, C.H. Beck, latest edition.
Benkard, Georg, Patentgesetz: Gebrauchsmustergesetz, Munich, C.H. Beck, latest edition.
Ingerl, Reinhard and Rohnke, Christian, Markengesetz: Kommentar, Munich, C.H. Beck, latest edition.
و) منابع حقوق ایالات متحده آمریکا

United States Bankruptcy Code, 11 U.S.C. §§ 101–1532, particularly §§ 365, 541, 542, 363 and 554.
11 U.S.C. § 365(a), concerning the assumption or rejection of executory contracts.
11 U.S.C. § 365(g), concerning the legal effect of rejection as a breach of contract.
11 U.S.C. § 365(n), concerning the rights of intellectual-property licensees following rejection of a license agreement.
11 U.S.C. § 541, concerning property of the bankruptcy estate.
Baird, Douglas G., Elements of Bankruptcy, 6th ed., Foundation Press, 2014.
Westbrook, Jay Lawrence; Booth, Charles D.; Paulus, Christoph G. and Rajak, Harry, A Global View of Business Insolvency Systems, Leiden and Boston, Martinus Nijhoff Publishers, 2010.
Tabb, Charles Jordan, The Law of Bankruptcy, 5th ed., Foundation Press, 2020.
Warren, Elizabeth; Westbrook, Jay Lawrence; Porter, Katherine and Pottow, John A. E., The Law of Debtors and Creditors: Text, Cases, and Problems, 8th ed., Wolters Kluwer, 2020.
Countryman, Vern, “Executory Contracts in Bankruptcy: Part I,” Minnesota Law Review, Vol. 57, 1973, pp. 439–479.
Countryman, Vern, “Executory Contracts in Bankruptcy: Part II,” Minnesota Law Review, Vol. 58, 1974, pp. 479–566.
Menell, Peter S., “Bankruptcy Treatment of Intellectual Property Assets: An Economic Analysis,” Berkeley Technology Law Journal, relevant volume and issue.
Westbrook, Jay Lawrence, “A Functional Analysis of Executory Contracts,” Minnesota Law Review, Vol. 74, 1989, pp. 227–338.
Finch, Vanessa and Milman, David, Corporate Insolvency Law: Perspectives and Principles, 3rd ed., Cambridge University Press, 2017.
Goode, Roy, Principles of Corporate Insolvency Law, 5th ed., Sweet & Maxwell, 2018.
 
ز) آرای قضایی ایالات متحده آمریکا

Lubrizol Enterprises, Inc. v. Richmond Metal Finishers, Inc., 756 F.2d 1043 (4th Cir. 1985), cert. denied, 475 U.S. 1057 (1986).
Mission Product Holdings, Inc. v. Tempnology, LLC, 587 U.S. 370 (2019).
Sunbeam Products, Inc. v. Chicago American Manufacturing, LLC, 686 F.3d 372 (7th Cir. 2012).
In re Exide Technologies, 607 F.3d 957 (3d Cir. 2010).
In re Tempnology, LLC, 879 F.3d 389 (1st Cir. 2018), reversed and remanded sub nom. Mission Product Holdings, Inc. v. Tempnology, LLC, 587 U.S. 370 (2019).
N.C.P. Marketing Group, Inc. v. BG Star Productions, Inc., 556 U.S. 1145 (2009).
In re Patient Education Media, Inc., 210 B.R. 237 (Bankr. S.D.N.Y. 1997).
In re HQ Global Holdings, Inc., 290 B.R. 507 (Bankr. D. Del. 2003).
ح) پایگاه‌های رسمی مورد استفاده
پایگاه ملی اطلاع‌رسانی قوانین و مقررات کشور، برای دسترسی به قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.
روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران، برای بررسی تاریخ انتشار و لازم‌الاجرا شدن قوانین.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، برای دسترسی به سوابق تقنینی و گزارش‌های کارشناسی.
سازمان ثبت اسناد و املاک کشور و مرکز مالکیت معنوی، برای مقررات، آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های ثبت حقوق مالکیت صنعتی.

World Intellectual Property Organization, WIPO Lex Database.
United Nations Commission on International Trade Law, UNCITRAL Official Database.
World Trade Organization, WTO Legal Texts Database.
Légifrance, Le service public de la diffusion du droit français.
Bundesministerium der Justiz, Gesetze im Internet.
Supreme Court of the United States, Opinions and Case Documents.
United States Code, Office of the Law Revision Counsel.