وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

عدالت کیفری ترمیمی در جرائم سایبری و چالش های بازاجتماعی سازی مجرم مجازی با تطبیق با کشورهای اروپایی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 استادیار و عضو هیئت علمی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرمشناسی، آموزش عالی شاندیز، مشهد، ایران
10.22034/vd.2026.2092724.1008
چکیده
گسترش فناوری اطلاعات و شکل‌گیری فضای سایبری، الگوهای سنتی بزهکاری و پاسخ‌دهی کیفری را با چالش‌های جدی مواجه ساخته است. جرایم سایبری به‌دلیل ویژگی‌هایی نظیر غیرمادی‌بودن، ناشناس‌بودن مرتکب، سرعت بالا، فراملی‌بودن و فاصله روانی میان بزهکار و بزه‌دیده، از منطق‌ها و سازوکارهای متفاوتی نسبت به جرایم سنتی پیروی می‌کنند. در این میان، اتکای صرف به عدالت کیفری کلاسیک و ابزارهایی همچون حبس و جزای نقدی، نه‌تنها در تحقق اهداف اصلاحی ناکارآمد بوده، بلکه در مواردی موجب تشدید برچسب‌زنی، طرد اجتماعی و تداوم بزهکاری ثانویه در بزهکار مجازی شده است. عدالت ترمیمی، با تمرکز بر جبران خسارت، گفت‌وگو، پذیرش مسئولیت و بازاجتماعی‌سازی بزهکار، به‌عنوان رویکردی نوین و انسانی در پاسخ به جرایم سایبری مطرح شده است. بااین‌حال، اجرای این الگو در فضای سایبر با چالش‌های نظری، حقوقی و فنی متعددی روبه‌روست. ناشناس‌بودن هویت دیجیتال، دشواری شناسایی بزهکار، ضعف زیرساخت‌های گفت‌وگوی ترمیمی آنلاین، نگرش امنیت‌محور سیاست کیفری و فقدان چارچوب‌های قانونی مشخص، از جمله موانع تحقق مؤثر عدالت ترمیمی در این حوزه به شمار می‌آیند. این پژوهش با رویکردی توصیفی–تحلیلی و تطبیقی، ضمن بررسی مبانی نظری عدالت ترمیمی در جرایم سایبری، چالش‌های بازاجتماعی‌سازی بزهکار مجازی را در حقوق ایران با الهام از تجارب کشورهای اروپایی، به‌ویژه فرانسه، هلند و آلمان، مورد تحلیل قرار می‌دهد و در نهایت، راهکارهایی برای کاهش این چالش‌ها و ارتقای کارآمدی عدالت ترمیمی در فضای سایبر ارائه می‌نماید.
کلیدواژه‌ها

آشوری، محمد (۱۳۹۸). عدالت کیفری، جلد دوم. تهران: نشر میزان.
عالی‌پور، حسن (1391). حقوق کیفری فناوری اطلاعات. تهران: انتشارات خرسندی.
اردبیلی، محمدعلی (۱۴۰۰). حقوق جزای عمومی، جلد سوم. تهران: نشر میزان.
عباسی، مراد (1394). فضای سایبری: جرم‌زا یا جرم‌زدا. تهران: انتشارات معاونت حقوقی و امور مجلس ناجا.
عزیزی، امیرمهدی (1399). حقوق کیفری جرایم رایانه‌ای. تهران: انتشارات مِید، چاپ دوازدهم.
فروزش، روح‌الله (1396). جایگاه عدالت ترمیمی در فقه اسلامی و حقوق ایران. تهران: نشر خرسندی.
تحریری نودهی، زهرا (1383). جایگاه حقوقی فضای مجازی رایانه‌ای (اینترنت) در حقوق بین‌الملل. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
جلالی فراهانی، امیرحسین (1383). «پیشگیری از جرایم رایانه‌ای». مجله حقوقی دادگستری، (47).
جلالی فراهانی، امیرحسین؛ منفرد، محبوبه (1392). «حمایت قانونی از آسیب‌دیدگان سایبری». فصلنامه سیاست و راهبرد، 21(73).
حاجی‌ده‌آبادی، احمد (1389). «طبقه‌بندی مجازات‌ها در قانون مجازات اسلامی، جایگاه تعزیرات و مجازات‌های بازدارنده». مجله حقوقی دادگستری، (74).
حاجی‌ده‌آبادی، محمدعلی؛ سلیمی، احسان (1395). «عمومی شدن بزه در فضای سایبر؛ از علت‌شناسی تا پاسخ‌دهی در پارادایم عدالت ترمیمی». در: دانشنامه عدالت ترمیمی.
حسنی، جعفر (1388). «معیارهای جرم‌انگاری موارد نقض حریم داده‌های شخصی در فضای سایبر». در: مجموعه مقالات حقوق فناوری اطلاعات و ارتباطات (به یاد مرحوم دکتر محمدحسن دزیانی).
حسینی، سیدمحمد؛ متولی‌زاده نائینی، نفیسه (1391). «بررسی نظریه برچسب‌زنی با نگاه به منابع اسلامی». فصلنامه حقوق، 42(4).
ذکایی، محمدسعید؛ خطیبی، فاخره (1385). «اینترنت و تغییرات هویتی؛ پژوهشی در میان کاربران جوان حرفه‌ای». نشریه مطالعات فرهنگی و ارتباطی، (7).
رحیمی‌نژاد، اسماعیل؛ آقاییاری، مهدی؛ قلی‌پور، غلامرضا (1394). «نظریه خنثی‌سازی جرم و ارتباط آن با عدالت ترمیمی». مجله پژوهش حقوق کیفری، سال سوم، شماره 11.
صادقی، حسین (1386). مسئولیت مدنی در ارتباطات الکترونیکی. پایان‌نامه دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه تهران.
صادقی، محسن؛ محسنی، حسن (1383). «حقوق مرتبط با حقوق پدیدآورندگان آثار ادبی و هنری». فصلنامه پژوهش و سنجش، 39.
صفاری، علی؛ سیفی، سحر (1394). «تأثیر نوع جرم، اهمیت و محل ارتکاب آن بر عدم گزارش جرایم از جانب افراد». دانشنامه حقوق و سیاست، 23.
غلامی، حسین (1382). «عدالت ترمیمی؛ الگوی جدید تفکر در امور کیفری». مجله پژوهش حقوق و سیاست، (9).
غلامی، حسین (1384). «سیاست کیفری سخت‌گیرانه». علوم اجتماعی، دانش انتظامی.
غلامی، حسین (1395). کیفرشناسی (کلیات و مبانی پاسخ‌شناسی جرم). تهران: نشر میزان.
فهیمی، مهدی (1388). «جرایم رایانه‌ای و روش‌های مقابله و پیشگیری از آن». فصلنامه دیدگاه‌های حقوقی، شماره‌های 23 و 24.
فرجی‌ها، محمد (1387). «چالش‌های ارزیابی کیفرهای اجتماع‌محور». مجله حقوق دادگستری.
قیاسی، جلال‌الدین و همکاران (1391). «بررسی تعویق صدور حکم». نشریه حقوق جزا و جرم‌شناسی دانشگاه تهران.
کوشا، جعفر؛ زارعی، محمدحسین (1388). «اصل تناسب جرم و مجازات». ویژه‌نامه مجله تحقیقات حقوقی.
کیسی، اوئن (1396). دلایل دیجیتالی و جرم رایانه‌ای (علم قانونی، رایانه‌ها و اینترنت). ترجمه امیرحسین جلالی فراهانی و علی شایان. تهران: انتشارات سلسبیل.
مهدوی‌نژاد، اطهر؛ شیردل، نوشین (1395). «عدالت ترمیمی: پارادایم نوین در عدالت کیفری». کنفرانس ملی فقه، حقوق و روان‌شناسی، شیراز.
منفرد، محبوبه (1391). «بررسی جرم‌شناختی بزهکاری رایانه‌ای». فصلنامه مطالعات پیشگیری از جرم، دوره 7، شماره 25.
نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین (13831384). تقریرات درس جامعه‌شناسی جنایی (جامعه‌شناسی جرم). دانشگاه شهید بهشتی.
نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین (1396). جرم‌شناسی پیشگیری. تهران: انتشارات سمت.
ب) منابع خارجی
Blad, J., & Nijboer, J. (2017). “Restorative Justice in the Netherlands.” European Journal of Criminal Policy and Research, 23(4).
Blad, J., & Nijboer, J. (2017). “Restorative Justice and Labelling Risks in Cybercrime.” European Journal of Criminal Policy and Research.
Dünkel, F., & Grzywa, J. (2018). “Restorative Justice and Cybercrime in Germany.” Revue Internationale de Droit Pénal, 89(3–4).
Garapon, A. (2016). La justice restaurative. Paris: Odile Jacob.
Heinz, W. (2017). “Victim‑Offender Mediation in Germany: Development and Evaluation.” European Journal of Criminal Policy and Research, 23(1).
Herzog‑Evans, M. (2018). “Restorative justice in French criminal policy.” International Journal of Law, Crime and Justice, 54.
Marshall, T. (2014). Restorative Justice: An Overview. London: Home Office.
Oxford Dictionaries. (n.d.). Cyberspace. Available at: www.oxforddictionaries.com/us/definition/american/english/cyberspace
Rostaing, C. (2019). “La justice restaurative en France: enjeux et pratiques.” Déviance et Société, 43(2).
Vanfraechem, I. (2015). “Restorative Justice and Reintegration.” Restorative Justice: An International Journal, 3(2).
Vanfraechem, I. (2015). “Restorative Justice and Desistance.” Restorative Justice: An International Journal, 3(2).
Walgrave, L. (2016). Restorative Justice, Self‑interest and Responsible Citizenship. Willan Publishing.
Zehr, H. (2015). The Little Book of Restorative Justice. New York: Good Books.