وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

بررسی تصرف عدوانی در مال مشاع با تکیه بر رویه ی قضایی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق دانشکده علوم انسانی، واحد دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران
2 کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، واحد دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران
3 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/vd.2026.2081719.1006
چکیده
تصرف عدوانی در مال مشاع ازجمله مباحث چالش‌برانگیز در نظام حقوقی ایران و نظام‌های مشابه است که به دلیل پیچیدگی وضعیت حقوقی مال مشاع و تعدد مالکین، همواره مورد اختلاف و طرح دعاوی در مراجع قضایی قرار می گیرد. اختلاف‌نظر در امکان یا عدم امکان تحقق عنوان تصرف عدوانی نسبت به مال مشاع و نحوه رسیدگی به این‌گونه دعاوی، سبب شده است تا رویه قضایی کشور در این زمینه واجد تحولات و برداشت‌های متنوعی باشد. از یک‌سو، مال مشاع در مالکیت کلیه شرکاء به نحو اشاعه قرار دارد و هر شریک نسبت به جزء جزء مال مشاع حق تصرف دارد و از سوی دیگر، تصرفات خارج از حدود متعارف و بدون رضایت سایر شرکاء می‌تواند مصداق تصرف عدوانی تلقی شود.
در پژوهش حاضر که به شیوه توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از مطالعه تطبیقی در آرای وحدت رویه و رویه قضایی محاکم حقوقی ایران انجام و تلاش شده است ضمن تبیین مفهوم و ارکان دعوای تصرف عدوانی در مال مشاع، به بررسی نحوه مواجهه مراجع قضایی با این مسئله پرداخته و نقاط ضعف و قوت رویه‌های موجود تحلیل گردد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که گرچه در اغلب آراء قضایی، تصرف خارج از توافق شرکاء برخلاف رضایت سایر شرکاء، مشمول عنوان تصرف عدوانی دانسته شده است، اما در برخی موارد، تردیدها و اختلاف‌نظرهایی در خصوص تحقق رکن عدوان و کیفیت اثبات آن به چشم می‌خورد.
بر اساس نتایج این پژوهش، روشن گردید که وحدت رویه قضایی در خصوص تصرف عدوانی در مال مشاع ضروری است و پیشنهاد می‌شود مرجع صالح نسبت به صدور رأی وحدت رویه، به‌منظور یکسان‌سازی رویه‌ها و تأمین امنیت قضایی در این زمینه اقدام نماید. نوآوری این پژوهش، تحلیل جامع و مستند بر مبنای آراء قضایی و ارائه راهکارهای اصلاحی برای حل تعارضات موجود در رسیدگی به دعاوی تصرف عدوانی در اموال مشاع است.
کلیدواژه‌ها

ابهری، ح، و اکبری، م. (1390). آیین دادرسی مربوط به دعاوی تصرف عدوانی.
اسدی. (1394). مسؤولیت کیفری شریک در مال مشاع. فصلنامه قضاوت، 14(80)، 83-99.
الجُبّی العاملی، ز. (1410 ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه (جلد 9). قم: مکتبه الطباطبائی.
الجُبّی العاملی، ز. (1380). حاشیه المختصر النافع. قم: الحوزه العلمیه، مکتب الإعلام الاسلامی.
الجُبّی العاملی، ز. (1386). شرح اللمعه (جلد 13، ترجمه علی شیروانی، چاپ هفتم). قم: مؤسسه دارالعلم.
امامی، س. ح. (1383). حقوق مدنی (جلد 2، چاپ پانزدهم). تهران: انتشارات اسلامیه.
باقری کمارعلیا، و نصرتی صدقیانی، ن. (1395). بررسی امکان تحقق جرم علیه اموال مشاع توسط شریک. پژوهش‌های حقوقی، 15(29)، 161-177.
بروجردی عبده، م. (1380). حقوق مدنی. تهران: انتشارات مجد.
جعفری لنگرودی، م. ج. (1376). ترمینولوژی حقوق (چاپ هشتم). تهران: گنج دانش.
حبیب‌زاده، م، و شاملو، ب. (1381). سرقت مال مشاع. نامه مفید، 29.
خدادی. (1400). واکاوی جرایم سه‌گانه (تصرّف عدوانی، مزاحمت و ممانعت از حق) در پرتو تفاسیر پراکنده محاکم دادگستری. پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، 8(16)، 245-266.
رضائی. (1398). نقش مالکیت در تحقق تصرف عدوانی. فصلنامه رأی (مطالعات آرای قضایی)، 8، 59-93.
رضایی‌پناه، ب. ن، عیسی، و البوعلی. (1401). چالش‌های صدور و اجرای احکام جرایم تصرف عدوانی، مزاحمت و ممانعت از حق. مجله علمی پژوهشی حقوق پزشکی، 16، 383-403.
شامبیاتی، ه. (1380). حقوق کیفری اختصاصی (جلد دوم، چاپ پنجم). تهران: ژوبین.
شفیعی، افتخار جهرمی، و گودرز. (1399). وضعیت حقوقی اجاره مال مشاع. پژوهش حقوق خصوصی، 9(33)، 39-61.
شریفیان، ن، رحمتی، ل، و شریفیان، م. ص. (1402). نقش و جایگاه مالکیت در دعوای تصرف عدوانی کیفری.
صالح‌ولیدی، م. (1375). حقوق جزای اختصاصی (جلد 1، چاپ چهارم). تهران: امیرکبیر.
طوسی، ابوجعفر. (1400 ق). النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی. تهران: دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ن. (1383). اموال و مالکیت؛ دوره مقدماتی (چاپ هشتم). تهران: نشر دادگستر.
کاتوزیان، ن. (1385). عقود معین؛ دوره مقدماتی (جلد 1، چاپ نهم). تهران: گنج دانش.
کاظم‌نژاد سنگرودی. (1400). ابعاد حقوقی و کیفری تصرف عدوانی در ملک مشاع. فقه، حقوق و علوم جزا، 15(3)، 105-114.
گلدوزیان، ا. (1388). بایسته‌های حقوق جزای اختصاصی. تهران: میزان.
مکرم، ع. (1388). لوح فشرده بانک اطلاعات آراء دادگاه‌ها و نظریات مشورتی (نسخه 6/1).
منصورآبادی، ع. (1382). موضوع جرم در باب جرایم علیه اموال. مجله اندیشه‌های حقوقی، 4.
موسوی، س، و سیدمحمود. (1396). بررسی ارتباط و تضادهای دعوای خلع ید با دعوای تصرف عدوانی. فقه، حقوق و علوم جزا، 12(2)، 61-69.
موسوی خمینی، س. ر. (1385). تحریر الوسیله (جلد 2، چاپ دوم). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
موسوی مصباح الشریعه. (1400). تحقق جرم تصرف عدوانی شریک در ملک مشاع. فصلنامه رأی (مطالعات آرای قضایی)، 10(35)، 99-125.
میرمحمدصادقی، ح. (1385). حقوق کیفری اختصاصی 2 (چاپ پانزدهم). تهران: نشر میزان.
نصرتی صدقیانی، ن. (1389). سوء استفاده از حق مالکیت در آپارتمان‌ها (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). تهران: دانشگاه پیام نور.
یوسفی، ا. (1393). رویه و تهافت آرای قضایی نزد دادگاه‌های تجدیدنظر استان تهران در امور کیفری. فصلنامه رأی (مطالعات آرای قضایی)، 2، 147-156.