وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

بررسی و ارزیابی حقوقی قانون الحاق یک ماده به قانون مبارزه با مواد مخدر 1396

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق جزا (کیفری) و جرم‌شناسی، گروه فقه و حقوق قضایی، دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران
10.22034/vd.2025.728995
چکیده
سیاست جنایی ایران در مواجهه با پدیده مواد مخدر، مسیر پر فراز و نشیبی را از ابتدای قرن حاضر شمسی تاکنون پیموده است. نخستین مقررات در این حوزه به سال 1290 شمسی بازمی‌گردد که رویکردی ملایم و عمدتاً متمرکز بر کنترل مصرف‌کنندگان داشت. به تدریج و با تصویب قوانین متعدد، شاهد تحول در این سیاست هستیم؛ از ممنوعیت واردات توسط بخش خصوصی در سال‌های بعد تا تأثیرگذاری میزان مواد مخدر در تعیین مجازات از سال 1342. نقطه عطف این مسیر، ورود مجازات اعدام به نظام تقنینی ایران در سال 1334 بود که در سال‌های بعد به اوج خود رسید، به‌گونه‌ای که در قانون 1348، حتی برای مقدار ناچیز ده گرم مواد مخدر صنعتی نیز این مجازات در نظر گرفته شد. پس از انقلاب اسلامی، اگرچه در ابتدا شاهد تشدید مجازات‌ها بودیم، اما به تدریج با افزایش میزان مواد مخدر مشمول مجازات اعدام، رویکردی معتدل‌تر در پیش گرفته شد. الحاق ماده واحده در سال 1396 را می‌توان مهم‌ترین تحول در این حوزه دانست که نشان‌دهنده تغییر نگرش قانون‌گذار به سمت کاهش موارد اعمال مجازات اعدام است. این قانون با تعریف دقیق‌تر مفهوم مفسد فی‌الارض و تعیین معیارهای عینی برای اعمال شدیدترین مجازات‌ها، گامی بلند در مسیر اعتدال سیاست جنایی برداشته است. با این وجود، این تحولات تقنینی عمدتاً محدود به بعد کیفری بوده و توجه چندانی به راهکارهای پیشگیرانه و غیرکیفری نشده است. ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز که از سال 1367 فعالیت خود را آغاز کرده، عمدتاً بر اقدامات انتظامی و کشفی متمرکز بوده و سهم اقدامات پیشگیرانه در عملکرد آن کمرنگ است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای، به واکاوی این سیر تحولات پرداخته و آخرین تغییرات قانونی در سال 1396 را مورد ارزیابی قرار داده است. ماده واحده 1396 با وجود نقاط قوت متعدد از جمله شفاف‌سازی مفهوم مفسد فی‌الارض، تعدیل مجازات‌ها و تغییر رویکرد قانون‌گذار، با چالش‌هایی همچون ابهام در مورد برخی مصادیق مجازات اعدام، عدم اصلاح مواد مرتبط در قوانین قبلی و کم‌توجهی به بعد پیشگیری نیز مواجه است. این بررسی نشان می‌دهد که پس از یک قرن تجربه قانونگذاری در این حوزه، هنوز جای خالی رویکردهای جامع‌نگر و چندبعدی در سیاست جنایی ایران احساس می‌شود. این تحقیق با روش توصیفی تحلیلی و رویکردی انتقادی، بررسی و ارزیابی حقوقی از قانون الحاق یک ماده به قانون مبارزه با مواد مخدر 1396 ارائه داده است.
کلیدواژه‌ها

1.      احسان پور، سیدرضا؛ احسان پور، سیدمحمدرضا؛ توجیهات جرم زدایی از مصرف مواد مخدر آرام؛ مطالعه تطبیقی درحقوق کیفری هلند و ایالات متحده آمریکا، نشریه حقوق پزشکی، شماره 39، 1395.
2.      اخوان، بهار، بررسی طرح تخفیف مجازات اعدام؛ در جرایم مواد مخدر، نشریه صیانت از حقوق زنان، شماره 9، 1396.
3.      پوربافرانی، حسن؛ مسائلی، امین، تحلیل کیفرشناختی مجازات اعدام در قانون مبارزه با مواد مخدر، نشریه مجلس و راهبرد، شماره 91، 1396.
4.      جمعی از نویسندگان، موسوعه الفقه الاسلامی جمال عبدالناصر الفقیه، مصر‏، نشر مجلس الاعلی للشئون الاسلامیه، 1386ه.ق.
5.      حسینی، سید محمد، سیاست جنایی در اسلام و در جمهوری اسلامی ایران. تهران، نشر دانشگاه تهران و سمت، 1383.
6.      حسینی، سید حسین، مقایسه تطبیقی برنامه‌های مبارزه با مواد مخدر در چند کشور، نشریه مطالعات بین المللی پلیس، شماره 3، 1389.
7.      خزانی، منوچهر، مجازات اعدام بر اساس کنفرانس بین المللی سیراکیز، نشریه دادنامه، شماره 5، 1389.
8.      خمینی، روح الله، الرسائل، قم، نشر المطبعة العلمیة‌، 1385ه.ق.
9.      رایجیان اصلی، مهرداد، جایگاه مرگ در جهان، نشریه پژوهش حقوق عمومی، شماره 11، 1383.
10.  رحمدل، منصور، تحولات سیاست جنایی ایران در قلمرو مواد مخدر 1289-1379، نشریه حقوقی دادگستری، شماره32، 1385.
11.  -----------، تحولات سیاست جنایی تقنینی و قضایی ایران در زمینه مجازات اعدام در جرایم مواد مخدر، نشریه جامعه شناسی ایران، شماره 25، 1385.
12.  رستگار، لیلا، بررسی فقهی احکام استعمال دخانیات از دیدگاه فقه مذاهب اسلامی، قم، نشر دانشگاه پیام نور، 1382.
13.  ساکی، محمدرضا؛کونانی، سلمان، بایدها و نبایدهای حذف مجازات اعدام از جرایم مواد مخدر، دیدگاه های حقوق قضایی، شماره 87، 1398.
14.  سلمانپور، محمد جواد، مبانی فقهی حرمت استعمال و قاچاق مواد مخدر و جرایم مربوط به آن، نشریه فقه اهل بیت، شماره 35، 1382.
15.  شاکرمی، عبدالحسین، مواد مخدر و اعتیاد، تهران، نشر گوتنبرگ، 1379.
16.  شکرزاده، فرشاد ؛ طاهری نسب، سید یزداله، سیاست جنائی تقنینی حذف مجازات اعدام در جرائم مواد مخدر با الحاق یک ماده به قانون مبارزه با مواد مخدر، همایش پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات هفتمین کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران، 1399.
17.  فتحی، حجت الله؛ آشوری، غلامرضا ؛ حیدری، محمدعلی، تحلیل انتقادی مبانی فقهی ماده 45 قانون مبارزه با مواد مخدر با تأکید بر فقه مقارن، فقه مقارن شماره 19، 1401.
18.  فرتوک زاده، حمید رضا؛ معزز،‌هاشم؛ رجبی نهوجی، میثم؛ سیاست‌ها و راهبردهای کنترل مصرف مواد مخدر در ایران، نشریه رفاه اجتماعی، شماره 48، 1392.
19.  قربان حسینی، علی اصغر، پژوهشی نو در مواد مخدر و اعتیاد، تهران، نشر امیرکبیر، 1386.
20.  گلدوزیان، ایرج، سیاست جنایی در قبال مواد مخدر (اصلاح قانون و تناسب جرم و مجازات)، نشریه دانشکده حقوق و علوم سیاسی(دانشگاه تهران)، شماره 51، 1380.
21.  لازرژ، کریستین، نظام‌های بزرگ سیاست جنایی، ترجمه علی حسین نجفی ابرندآبادی، تهران، نشر میزان، 1390.
22.  مهریار، امیر هوشنگ، سابقه تاریخی تولید و سوء مصرف مواد مخدر در ایران، تهران، نشر موسسه عالی پژوهش در برنامه‌ریزی‌ و توسعه‌، 1397.
23.  میرمحمدصادقی، حسین، کنکاشی در تأثیر ارعابی مجازات اعدام، نشریه دادرسی، شماره 37، 1382.
24.  ویسی،‌ هادی و محمدی نژاد، شهناز، تأثیر قاچاق موادمخدر بر امنیت اجتماعی، نشریه جغرافیا و توسعه، شماره 14، 1395.
25.  هاشمی‌، علی‌، مواد‌ مخدر : بحران اجتماعی و تهدید‌ علیه امنیت ملی، تهران، نشر دبیرخانه ستاد مبارزه با مواد مخدر، 1382.