وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

تأثیر ظاهر و شخصیت زنان متهم در صدور آراء قضایی قضات (مطالعه چند پرونده کیفری)

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
پژوهشگر حقوق جزا و جرمشناسی ، واحد مشهد، دانشگاه آراد اسلامی، مشهد، ایران
10.22034/vd.2026.2092736.1009
چکیده
بی‌طرفی قضایی یکی از ارکان بنیادین دادرسی عادلانه است؛ با این حال، مطالعات میان‌رشته‌ای در حوزه حقوق و روان‌شناسی نشان می‌دهد که عوامل غیرحقوقی، از جمله ظاهر و ویژگی‌های شخصیتی متهم، می‌توانند به‌طور ناخودآگاه بر ارزیابی قضات اثرگذار باشند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر ظاهر و شخصیت زنان متهم در فرآیند صدور آراء قضایی، به مطالعه تحلیلی چند پرونده کیفری می‌پردازد. این تحقیق با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از تحلیل محتوای آراء و مقایسه استدلال‌های قضایی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در برخی موارد، توصیفاتی مرتبط با نحوه پوشش، سبک رفتار، وضعیت خانوادگی یا ویژگی‌های شخصیتی زنان متهم در متن رأی انعکاس یافته و گاه به‌صورت ضمنی در ارزیابی شدت مجازات یا تحلیل عنصر معنوی جرم نقش داشته است. هرچند این تأثیر عموماً آشکار و تصریح‌شده نیست، اما بررسی ادبیات نظری و شواهد پرونده‌ها حاکی از آن است که کلیشه‌های جنسیتی و برداشت‌های فرهنگی می‌توانند در شکل‌دهی به قضاوت‌های قضایی مؤثر باشند. این پژوهش بر ضرورت تقویت آموزش‌های تخصصی در زمینه سوگیری‌های شناختی، شفاف‌سازی استدلال قضایی و تضمین هرچه بیشتر اصل بی‌طرفی تأکید می‌کند. مطالعات پژوهشی انجام‌شده در این مقاله نشان داده‌اند که صدور احکام متفاوت برای دو فرد در یک جرم واحد، جنبه عملی و قابل اثبات دارد. این پژوهش توصیفی‌تحلیلی ابتدا به بررسی حقوق خاص زنان متهم اعم از زنانی با ظاهر مطلوب یا غیرمطلوب در مراحل دادسرا، دادگاه و اجرای حکم پرداخته است. همچنین، مؤلفه‌های مؤثر بر صدور احکام کیفری توسط قضات تحلیل شده است. بخشی از پژوهش نیز به ارزیابی تطبیقی الگوهای شخصیتی زنان و تأثیر آن بر احکام قضایی در حقوق ایالات متحده اختصاص یافته است.
کلیدواژه‌ها

الف) فارسی
اخوان علوی، سید حسین. (۱۳۸۱). نگرش اقتضای استراتژیک: نگرش مطلوب خط‌مشی گذاری در نظام اداری، مجله مجتمع آموزشی عالی قم، سال چهارم، ش 15، صص 220-197.
اعتمادی، شباهنگ. (1402). مجازات متفاوت و عجیب یک خانم بی حجاب در ملأ عام:
https://www.vaghtesobh.com
باقری نژاد، زینب. (1388). بررسی تطبیقی پلیس در حمایت از کودکان شاهد جرم، تهران: حدیث کوثر.
ترکان، هاجر و کجباف، محمد. (۱۳۸۷)،. نگرش چیست؟، فصلنامه توسعه علوم رفتاری، سال اول، ش 1، صص 54-49.
جشان، داوود، (1381)، «مصاحبه و بازجویی جنایی»، تهران: اندیشه خرداد.
جعفری، عباس. (1385). بررسی حق حریم خصوصی، تعالی حقوق، سال اول، شماره ۲.
حاتمی، حمیدرضا و دیگران. (۱۳۹۰). مقایسه ویژگی‌های شخصیتی رانندگان حادثه‌ساز و رانندگان عادی، فصلنامه مطالعات امنیت اجتماعی، دوره جدید، شماره 26.
خالقی، علی. (1397). آیین دادرسی کیفری تهران، شهر دانش.
خالقی، علی. (1402). نقدی بر تشکیل پرونده قضایی به دلیل انتشار عکس بدون حجاب در اینستاگرام و لینکدین:
https://www.ekhtebar.ir/?p=84595
رجبی، ابراهیم. (1390). پلیس زن و حقوق شهروندی زنان بزهکار و بزه دیده در جرائم مواد مخدر و روان گردان، پیشگیری از جرم، شماره ۲۱.
رحیمی نژاد، اسماعیل. (1387). کرامت انسانی در حقوق کیفری تهران، میزان.
شاملو، باقر، ۱۳۸۳. اصل برائت در نظامهای نوین دادرسی، علوم جنایی (مجموعه مقالات)، تهران: سمت.
شایگان فریبا. (1382). مبانی و اصول به کارگیری پلیس زن، دانش انتظامی، شماره ۳.
صابری، محمود و عبدالرسول دانش نژاد. (1393). جایگاه آموزش ضابطان در فرآیند دادرسی کیفری با تأکید بر قانون جدید آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲، علوم انتظامی، شماره ۴.
غفاری، هدی و عاطفه عباسی، کلیمانی. (1385). مروری بر حقوق متهم در نظام حقوقی ایران با رویکردی بر اسناد فراملی، ندای صادق، شماره ۴۳.
قاسم پور، ابوالقاسم. (1391). ضابطان قوه قضاییه و وظایف آنها، تهران: افق امید.
محمدزاده، جواد. (1394). تأثیر جنسیت مجرم به صدور قرارهای تأمینی و احکام کیفری از منظر جرم شناختی، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات شاهرود به راهنمایی عسل عظیمیان.
منصورآبادی، عباس، یاوری، جواد، شیدائیان، مهدی، رحیمی نژاد، عباس، (1396). الگوهای تصمیم گیری قضایی در آمریکا و ایران، پژوهش‌های حقوق کیفری، دوره 5، شماره 18.
مهرپور، حسن. (1392). مباحثی از حقوق زن از منظر حقوق داخلی، مبانی فقهی و موازین بین المللی، چاپ اول، تهران، مؤسسه اطلاعات.
مهرا، نسرین. (1396). زن و حقوق کیفری، چاپ اول، تهران، سلسبیل.
مؤذن زادگان، حسینعلی و تدین، عباس. (1393). زن در آیین دادرسی کیفری ایران و فرانسه، پژوهش حقوق کیفری، سال دوم، شماره ششم.
موسوی چلک، سیدحسن. (1397). رویکرد قانون در برابر مجازات مادران مجرم چیست؟
ب) انگلیسی
http://www.iribnews.ir/009B10
Bartels, Brandon. L. (2006), Heterogeneity in Supreme Court Decision Making: How Situational Factors Shape Preference-based Behavior, Dissertation for the Degree Doctor of Philosophy, The Ohio State University.
Baum, Lawrence (2010), Motivation and judicial behavior, in: David Klein and Gregory Mitchell,Editors. The psychology of judicial decision making, oxford university press, New York.
Hwong, Thaddeus (2006), A Quantitative Exploration of Judicial Decision Making in Canadian Income Tax Cases (A Dissertation for the Degree of Doctor of Philosophy in Law, York University, Toronto.
Pennington, Nancy & Hastie, Reid (1993)The story model for juror decision making, in: Reid.Hastie Editor, Inside the juror. The psychology of juror decision making, cambridge university press.
Robbennolt, Jennifer K.; Mac Coun, Robert J.; Mc Darley John, (2010), Multiple constraint satisfaction in judging, in: Klein &
Unah, Isaac; Hancock, Ange Marie (2006), “Supreme Court Decision Making, Case Salience and Attitudinal Model, Law and Policy”, vol. 28, No.3, july 2006.
Wrightsman, Lawrence S. (1999), Judicial Decision Making (Is Psychology Relevant?), New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers.