وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

وکیل دعاوی ( تخصصی حقوق )

حق فسخ قراردادی در پرتو فقه امامیه و رویه قضایی ایران

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
استادیار موسسه آموزش عالی تابران، مشهد، ایران
10.22034/vd.2025.728997
چکیده
بررسی تطبیقی حق فسخ اولیه قرارداد در فقه امامیه و نظام حقوقی ایران، موضوعی است که با تحلیل آن می‌توان به ابعاد مختلف حقوقی و فقهی این مسئله پی برد و کارایی چنین حقی را در نظام حقوقی و روابط قراردادی ارزیابی کرد. در فقه امامیه، حق فسخ به مفهوم امکان لغو یک جانبه قرارداد از سوی یکی از طرفین در شرایط خاصی تعریف شده و معمولاً به استناد دلایل شرعی یا توافقات پیشینی میان طرفین قرارداد قابل اجراست. این حق، به عنوان عاملی برای تأمین عدالت و جلوگیری از اجحاف در روابط قراردادی طرفین شناخته می‌شود. در حقوق ایران نیز مفهوم فسخ قرارداد، با الهام گرفتن از اصول فقه امامیه تدوین شده است. قانونگذار این کشور با پشتیبانی از قواعد شرعی و اصول کلی حاکم بر قراردادها، به افراد این امکان را داده که در شرایط معین و بر اساس توافقات یا دلایل قانونی مشخص، اقدام به فسخ یک جانبه قرارداد نمایند. با توجه به اهمیت کارکرد این حق در تنظیم روابط اقتصادی و حقوقی، بررسی کارآمدی  آن در نظام حقوقی ایران می‌تواند زوایای متعدد این موضوع را روشن کند. از نقطه‌نظر عملی، حق فسخ اولیه قرارداد می‌تواند ابزاری مؤثر برای حفظ منافع اشخاص در برابر نابرابری‌ها و تخلفات احتمالی باشد؛ زیرا در مواردی که یک طرف نتواند به تعهدات خود عمل کند یا شرایط پیش‌بینی‌شده تغییر کند، امکان فسخ از طریق این حق فراهم می‌شود. این ابزار نه تنها از ایجاد اختلافات جدی‌تر جلوگیری می‌کند، بلکه باعث کاهش هزینه‌های حقوقی مرتبط با دعاوی می‌شود. بنابراین هم از منظر فقه امامیه و هم از دیدگاه حقوق مدنی ایران، توجه به شرایط اجرایی حق فسخ قرارداد و چگونگی اعمال آن، ضمن حفظ اصول عدالت قراردادی، نقش چشمگیری در تثبیت روابط حقوقی پایدار و کارآمد ایفا خواهد کرد.
کلیدواژه‌ها

1.      اسماعیلی، محسن و حیدری، محمدمهدی. (1399). بررسی و تحلیل امکان فسخ ابتدایی در فقه امامیه. پژوهشنامه فقه اجتماعی.
2.      السان، مصطفی و نجفی‌زاده، لیلا. (1395). مبانی فسخ قرارداد در فقه امامیه و حقوق ایران. نشریه قضاوت.
3.      امامی، سیدحسن. (1390). حقوق مدنی. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه‌.
4.      بهرامی احمدی، حمید. (1390). حقوق تعهدات و قراردادها با مطالعه تطبیقی در فقه و مذاهب اسلامی و نظام‌های حقوقی. چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
5.      جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1384). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
6.      جعفری لنگرودی، محمد جعفر. (1381). فلسفه عمومی عقود بر پایه اصالت عمل (تئوری موازنه). تهران: گنج دانش.
7.      خدادادی، حیدر. (1400). تحلیل تقدّم و تأخّر ضمانت اجراهای نقض تعهدات قراردادی در فقه امامیّه، حقوق ایران و حقوق انگلیس. پایان‌نامه دانشگاه اصفهان.
8.      داراب‌پور، مهراب. (1391). قاعده مقابله با خسارت. تحقیقات حقوقی، شماره 57.
9.      دهخدا، علی‌اکبر. (1373). لغت‌نامه دهخدا. ج10، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
10.  ره‌پیک، حسن. (1400). حقوق مدنی حقوق قراردادها. تهران: انتشارات خرسندی.
11.  شجاعی، علی. (1392). نقش خیار تأخیر ثمن در قراردادهای معوض. مجله مطالعات فقه و حقوق اسلامی، شماره 7.
12.  شریفی، علی. (1395). حق حبس در قراردادهای معوض. فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، شماره 28.
13.  شیروی، عبدالحسین. (1385). حق فسخ عقد در صورت خودداری از تسلیم عوض در فقه امامیه. نشریه مقالات و بررسی‌ها، شماره 2.
14.  شهبازی، محمدحسین. (1385). مبانی لزوم و جواز اعمال حقوقی. تهران: نشر حقوقدان.
15.  شهیدی، مهدی. (1400). آثار قراردادها و تعهدات. چاپ چهل و نهم، انتشارات میزان.
16.  صفایی، حسین و دیگران. (1395). حقوق بیع بین‌المللی کالا با مطالعه تطبیقی. تهران: انتشارات دانشگاه.
17.  صفایی، حسین. (1399). دوره مقدماتی حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها. تهران: نشر میزان.
18.  کاتوزیان، ناصر. (1397). دوره مقدماتی حقوق مدنی، اعمال حقوقی (عقد و ایقاع). چ2، تهران: انتشارات میزان.
19.  کاتوزیان، ناصر. (1399). حقوق مدنی (قواعد عمومی قراردادها). چاپ چهلم، تهران.
20.  کاتوزیان، ناصر. (1400). قواعد عمومی قراردادها. انتشارات میزان.
21.  کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا 1980 وین (CISG).
22.  مدرسی، سیدمحمدتقی. (1395). احکام عمومی عقود و قراردادها. قم: انتشارات محبان الحسین (ع).
23.  یونیدروآ (UNIDROIT) - اصول قراردادهای تجاری بین‌المللی.